TÜRK ROMANINA ELEŞTİREL BİR
BAKIŞ- Berna Moran

Nejdet DOĞAN

Berna Moran’ın Türk Romanına Eleştirel Bir Bakış başlıklı üç ciltlik eseri; Türk edebiyatında, inceleme alanında bir referans kaynağı olarak kabul edilmektedir. Moran, bu çalışmasında yer alan üç kitapta Tanzimat’tan günümüze kadar Türk romanını ele alarak edebi eserleri hem yapısal hem de içerik yönüyle irdelemiştir.

Türk Romanına Eleştirel Bir Bakış 1
Türk Romanına Eleştirel Bir Bakış üçlemesinden oluşan başucu kaynak incelemesinin ilk cildinde Ahmet Mithat’tan Ahmet Hamdi Tanpınar’a kadar olan ve Berna Moran’ın deyimiyle kendi amacı açısından yeterli gördüğü sekiz yazarın seçme romanlarının incelemesi yer alıyor.
Doğu-Batı sorunsalı çerçevesinde, tarihî gelişimi içinde Türk romanının incelenmesi. Sekiz romancı, Ahmet Mithat, Recaizade Ekrem, Halit Ziya Uşaklıgil, Hüseyin Rahmi Gürpınar, Halide Edip Adıvar, Yakup Kadri Karaosmanoğlu, Peyami Safa ve Ahmet Hamdi Tanpınar ele alınıyor. Bu yazarlar ve eserleri dışında Berna Moran, Türk Romanına Eleştirel Bakış 1’de Türk romanı üzerinde “Türk Romanı ve Batılılaşma Sorunu” gibi roman üzerinde çeşitli makalelerini de eserinde yayımlamıştır.
Moran’ın Türk romanının gelişim sürecine ışık tuttuğu ve belli başlı özelliklerini irdelediği kitapta eserler ve yazarlarla ilgili çok ilginç ayrıntılar göze çarpıyor. Yazarların hangi tutumlarla romanın konusunu ve örgüsünü oluşturduğunu, dönemin sosyal ve politik olaylarının onları ne derece etkilediğini de aşama aşama görmek mümkün. Bu eserde incelenen romanları okumuş olsanız dahi, değişik bir bakış açısıyla tekrar okumak için sabırsızlanacaksınız. Ayrıca, roman teknikleriyle ilgili de bulunmaz bir kaynak. Aşağıdaki alıntı, bu konudaki örneklerden sadece biri…
“Yazarın romanda kendi varlığını duyurması için, kişileri yargılaması, kendi görüşlerini bildirmesi ya da dönüp okura seslenmesi şart değildir. Romancı bundan sakınsa da yine birçok şekillerde kendini belli eder eserinde. Bunlardan birisi her şeyi görmek ve bilmek yeteneğine sahip oluşudur. Çünkü yazar, tüm kişilerin kafasının içini okumak, duygularını şaşmaz bir kesinlikle bilmek, en gizli isteklerinden haberli olmak gibi yaşamda kimseye nasip olmayan Tanrısal bir bilgiyle donatılmıştır. Hemen hemen hangi romanı açarsak açalım, ne bizim ne de romandaki kişilerin bilemeyeceği şeyleri yazarın büyük bir güvenle anlattığını görürüz. (…)”

Türk Romanına Eleştirel Bir Bakış 2
Türk Romanına Eleştirel Bir Bakış üçlemesinin ikinci cildinde Sabahattin Ali’nin Kuyucaklı Yusuf romanından başlayarak Yusuf Atılgan’ın Aylak Adam ve Anayurt Oteli’ne uzanan yedi yazarın eserleri incelenmektedir.
Düzen eleştirisi sorunsalının merkeze oturtulduğunun tespit edildiği bu incelemede Sabahattin Ali, Orhan Kemal, Yaşar Kemal, Kemal Tahir, Fakir Baykurt, Oğuz Atay, Yusuf Atılgan’ın yazma eylemi ve eserleri incelenmektedir.
İncelemesinin 2. cildinde 1950-1975 döneminin on beş eserini ele alan Moran, bu dönemde düzen eleştirisi sorunsalının merkeze oturduğunu tespit ediyor. Bu etkenin geleneksel halk edebiyatına dönüşle ilişkisi ve Anadolu romanının özelliklerinin bu süreç içinde belirlenişi üzerinde duruyor. Eserde ayrıca 1950-1975 yılları arasında Türk romanının dönem özellikleri, Anadolu romanının ortaya çıkmasına sebep olan toplumsal, siyasi ve yazınsal koşullara da yer verilmiş, köylü-şehirli çatışması, sınıf kavgası vs gibi temalar da ele alınmıştır.
Eserde işlenen yazarlar ve bölüm başlıkları şu şekildedir:
“Soylu Vahşi Olarak Kuyucaklı Yusuf”, “Bereketli Topraklar Üzerinde Köylü Şehirli Çatışması”, “Eskici ve Oğulları”, “İnce Memed ve Eşkıya Öykülerinin Yapısı”, “Dağın Öte Yüzü Üçlüsü”, “Yaşar Kemal’de Yozlaşma Mitosu”, “Kemal Tahir’in Roman Anlayışı”, “Kurt Kanunu’nun Polisiye Kurgusu ve Suçlusu”, “Devlet Ana’nın Kalıpları”, “Tırpan’da Cinsel Tecavüz ve Sınıf Kavgası”, “Tutunanlardan Tutunamayanlara Bir Yolculuk”, “Aylak Adam’dan Anayurt Oteli’ne”, “Sonuç: İkinci Dönem Romanının Özellikleri”.

Türk Romanına Eleştirel Bir Bakış 3
Berna Moran’ın Türk Romanına Eleştirel Bakış 3 adlı eseri 1994 yılında yayımlanmıştır. Eser Berna Moran’ın 1993’te hayatını kaybetmesinden sonra yayımlanmıştır ve yazarın son eseridir.
Eserde Sevgi Soysal, Adalet Ağaoğlu, Latife Tekin, Orhan Pamuk, Pınar Kür, Bilge Karasu romanlarını işlenmiştir. Eserde hem romanlar hem de 12 Mart ve 12 Eylül dönemi romanları toplumsal sorunlar çerçevesinde ele alınmıştır. Ayrıca 1980 sonrasında ele alınan postmodernist tavırlar, yenilikçi bakışlar da romanlarla birlikte eserde incelenmiştir.
Berna Moran Türk Romanına Eleştirel Bir Bakış 3 eserinin önsözünde çalışması hakkında şöyle demiştir:
“Bu üçüncü ve son ciltte ilk önce 12 Mart döneminde yazılmış romanları, daha sonra l980’li yılların farklı bir akım oluşturan yenilikçi (avant garde) yapıtlarını incelemeye çalışacağım. (…) 12 Eylül darbesinin romanımıza etkisi ise tam ters yönde olmuştur diyebilirim. Yalnız Türkiye’de değil tüm dünyada solun içine düştüğü çıkmaz, yazarlarımızı çok karmaşıklaşan toplumsal ve ekonomik sorunlar karşısında alternatifsiz bırakmış ve bu sorunları işlemeye elverişli klasik gerçekçi yöntemden uzaklaştırmıştır. Tabii hepsini değil ama önemlilerinden çoğunu. Latife Tekin, Orhan Pamuk, Nazlı Eray, Pınar Kür, Bilge Karasu akla ilk gelen isimlerden. 1980 sonrası Türk romanında tanık olduğumuz köktenci değişikliği, yani gerçekçiliğin terk edilip postmodernist çizgide yeni bir anlatı türünün doğuşunu incelerken adını andığım yazarlardan örnekler seçtim. Gerçekçilikten kaçış daha yaygındır aslında.”
Eserde işlenen yazarlar ve bölüm başlıkları şu şekildedir:
“12 Mart Romanı’nın Amacı ve Yapısı”, “Şafak”, “Bir Düğün Gecesi”, “12 Eylül ve Yenilikçi Roman”, “Türk Romanında Fantastiğin Serüveni”, “On Yıl Sonra Sevgili Arsız Ölüm Üzerine Bir Değerlendirme”, “Üstkurmaca Olarak Kara Kitap”, “Bir Cinayet Romanı ve Postmodern Polisiye”, “Bilge Karasu’nun Kılavuz’u”.